آذربایجان دیلی - فولکلوری و ادبیاتی

آغ بولاق

روستاهاي « آغ بولاق » سفلي و عليا در دهستان اوزومديل شمالي ، بخش مركزي شهرستان ورزقان واقع شده اند .   واژة آغ بولاق از تركيب دو عنصر ؛ « آغ / آق » + « بولاق / بولاغ » به وجود آمده است .  جهت نتيجه گيري بهتر معني و مفهوم « آغ بولاق » ، آن را در مقوله هاي متفاوت بررسي وتحليل مي كنيم . در زبان تركي واژة « آغ » معنا و مفهوم هاي متفاوت و مختلفي را افاده مي كند كه يكي از آنها به معني رنگ سفيد مي باشد . مرحوم بهزاد بهزادي در لغتنامة خود ، معاني و مفاهيم واژة « آغ »را اينطور مي نويسد : « 1) سفيد ، سپيد ، بياض 2) تميز ، پاك ، نوشته نشده ، 3) خشتك 4) پارچة سفيد ، ملحفه ، كفن 5) سفيده ( تخم مرغ ) 6) پاكدامن ، سربلند ، شرافتمند 7) پول نقره ، پول خرد 8) سفيد پوست ( نژاد ) 9) كاملا آشكار ، مبالغه آميز 10) تور ، دام » ( فرهنگ آذربايجاني فارسي – تركي ، ص 101 ) .  در مفهوم اساطيري ، واژة « آغ / آق » علاوه بر افاده به رنگ « سفيد » ، معنا و مفهوم : بلند مرتبه ، عرشي ، الهي ، روشنايي ، زايندگي ، بزرگي ، باشكوه بودن و دارايي را  نيز دارد . واژة آغ در تركيب اماكن ، شهرها ، ايل ها ، قبايل و اسامي افراد متشخّص در اقصي نقاط ترك نشين جهان و بويژه در آذربايجان و قره داغ به وفور به چشم مي خورد : آغ مچيد  ، آغ هون لار ، آغ قويونلو ، آغ سونقور ( نوعي پرنده ، از اسامي مردان ) ، آغ كؤوشن ، آغ دووار  ، آغ يئل ، آغ دره ، آغ دربند ، آغ بولاق ، آغ داش ، آغ اوبا ( آغ آببا ) ، آغ دنيز ( درياي مديترانه ) ، آغ كليسا ( زادگاه آشيق العسگر ) ، آغ بوراز ، آغجا قالا ، آغ سوما ، آغ سو ، آغ مييان ، و ... همانطور كه ملاحضه مي شود در اكثر اين اسامي ، « آغ » به معنا و مفهوم « سفيد » نمي باشد .  بديهي است نمي توان مسجد ، باد ، چشمه ، دريا ، آب يا دره اي به رنگ سفيد باشد يا دست كم ، مسجد ، ... و  دره اي كه ما مي شناسيم به رنگ سفيد نيستند . « در سده هاي مياني واژة « آغ » در زبان تركي آذري مفهوم « بلندي و سرافرازي » داشته است به بيت زير از نسيمي دقت كنيد : «‌ لوح اخلاص ائيله دينسه كؤنلومو ، اي متقي /  كُرة – رحمانه آغدين ؛ گئتدين عرش آللاهي گؤر » اگر مفهوم « آغ » را در اين بيت مجسم كنيم مي توان « آغ قويونلو » را كسي تصور كرد كه گوسفنداني بلند مرتبه و عرشي ( الهي ) دارد ، دانست » ... همچنين در ادبيات  تركان باشقيرد واژة « آغ » به معني خوب ، نيكو و عدالت نيز به كار گرفته شده است ...  در ادبيات خلق هاي « قازاق » ، لباس قديسان و اوليا از جمله حضرت موسي (ع) سفيد رنگ (آغ ) مي باشد . ( آذربايجان سوي كوكونو دوشونركن ، مير علي سيدف ، ص 222/218/205 ) .  مي توان گفت : هنوز هم كه هنوز است ، واژة « آغ » ،  حقيقت ، عدالت ، نيكي و «قارا / قره  ، شر و بدي را تمثيل مي كنند . مثال در آذربايجان ( ايران ) ، قره ائولي / قره ياخا ( رعيت ، بي چيز ، آدم طبقه پايين و معمولي ) قره بخت ، قره يازي ، قره گون ، قارالماق ( كيريخماق ) ، قره به قره ، قره اوسگوره ك ، قره چي ، قره ياخا ، قره يئر ( قبر ) ، قره واش ( نوكر مونث ، كلفت ) قره چوخا ، قره قاباق و عكس آن در اسامي اماكن و مناطق ، نيز در امثال و حكم : « سني آغ گونه چيخاسان » ، « آغ بخت اولماق » ، « آلينين آغ يازيسي » ، « اوزون آغ اولسون » ، « آغ ائولي ( ارباب )  و ... بكار مي رود . اسماعيل هادي لغت شناس و اتيمولوژيست معروف قره داغ در صفحة 90 كتاب ارزشمند خود ؛ لغت نامة جامع اتيمولوژيك فارسي -  تركي در مورد واژة « آي » مي نويسد : « آي از كلمات اصيل تركي است 0 به نظر من با توجه به مفهوم روشنايي و شفافيت كه در آن مستتر است ، مي تواند تحريف شدة آق ( سفيد/ آغ ) باشد اين احتمال را معني آغيل 2 ( هاله ) تقويت مي كند 0 در مشتقات آن نيز مفهوم : روشنايي ، وضوح ، تبيين و 000 به چشم مي خورد » . برداشت مستتري كه از توضيح آقاي هادي مي توان كرد ، اينست كه در واژة « آي » نوعي مفهوم آفرينش و زايش نيز به چشم مي خورد اين امر در فولكلور مردم آذربايجان نيز وارد شده است : « آي دوغدو باتار ايندي » همچنين نام سد و رود « آيدوغموش » در مراغه نيز قابل تامل است . دراين مورد ، شق ديگري كه مي توان احتمال داد ، اين است كه قسمت دوم اين نام ( بولاق ) مي تواند تطور يافتة و محرف واژة « باليق » باشد . « باليق : واژة تركي قديم به معناي شهر و ولايت ، شهر و قلعه ( ديوان لغات الترك ) . خان باليق : شهر بزرگ ، پايتختي بوده در نزديكي پكن فعلي كه بناي آن را قويلاي خاقان نوادة چنگيز و امپراتور مغولي چين بنا نهاد و آن را به مغولي « تاي – تو » مي گفتند و در منابع اروپايي : كامبالوك ( محرف از خان باليق ) نوشته اند . ايضا از شهرهاي قديم : بئش باليق ، اوردو باليق و ... ايوب اوغلو آن را از « بالچيق ( پالچيق ) » گرفته است . كه به نظر غلط لست . به احتمال زياد از « باي » مشتق شده است و مخفف « بايليق ( بگ نشين ) بايد باشد » . ( ديل دنيز ، اسماعيل هادي ، ص219 ) . در اين زمينه ، نام روستاي « آرپاليق » در حومة شهرستان اهر و روستاي « خان باغي » ( خان باليق ؟ ) ، جالب توجه و قابل تامل است . با توضيحات داده شده ، مي توان احتمال داد نام اين روستا مي تواند به معني : 1- « چشمة الهي » 2- « چشمة زاينده » 3- « ولايت بيگ نشين » باشد .